Đây là khóa học đầu tiên trong Kỹ thuật Điện Đại học: phân tích mạch điện một chiều. Mạch DC là mạch mà dòng điện và điện áp ổn định ở
phân tích**. Trong mạch điện một chiều, dòng điện và điện áp ổn định ở các
giá trị không đổi. Pin, cảm biến, nguồn cấp cho mạch logic và các mạng phân cực bên trong mọi bộ khuếch đại
đều là mạch điện một chiều.
Các bài học dựa trên kiến thức của nhau, vì vậy hãy học theo thứ tự:
Các đơn vị 1.1 và 1.2 chỉ cần đại số: đại lượng, quy ước dấu, định luật Ohm và
các định luật Kirchhoff.
Các bài 1.3 đến 1.5 cung cấp các phương pháp có hệ thống: phân tích nút và mắt lưới, các định lý mạch
và bộ khuếch đại thuật toán lý tưởng. Chúng biến các mạch dài thành những phép tính ngắn.
Các bài 1.6 và 1.7 bổ sung các phần tử tích trữ năng lượng và giới thiệu đáp ứng
quá độ đầu tiên. Tại đây, giải tích bắt đầu đóng vai trò quan trọng.
Mỗi bài đều có cùng cấu trúc. Phần mở đầu ngắn nêu lý do chủ đề quan trọng. Một hình ảnh hoặc
một quy tắc kinh nghiệm xuất hiện trước mọi công thức, sau đó là phát biểu chính xác. Tiếp theo là
các ví dụ minh họa có độ khó tăng dần, mỗi ví dụ đều có phần kiểm tra ở cuối. Bài học
kết thúc bằng các lỗi thường gặp và một phần tóm tắt ngắn.
Mọi con số trong các ví dụ đều có thể được kiểm tra theo cách thứ hai: dùng một vòng khác, một
nút chưa dùng hoặc một trường hợp giới hạn. Hãy hình thành thói quen đó ngay bây giờ. Trong các môn học sau, việc kiểm tra thường tạo ra
sự khác biệt giữa việc phát hiện lỗi và làm cháy một điện trở.
1.1
Đại lượng, đơn vị và đo lường
Một bộ sạc điện thoại ghi "20 W" và ấm đun nước ghi "2000 W" đều di chuyển điện tích. Tại sao
ấm đun nước có công suất lớn hơn một trăm lần? Để trả lời, bạn cần biết năm đại lượng mà
mọi bài toán mạch điện đều sử dụng, cùng một quy ước dấu để xác định dấu của chúng cho đúng.
Máy hiện sóng để bàn: điện áp theo thời gian trên lưới đã hiệu chuẩn, đọc theo số vôn trên mỗi ô chia và số giây trên mỗi ô chia
Hãy học các đại lượng như một chuỗi liên kết, không phải một danh sách. Điện tích chuyển động. Tốc độ dịch chuyển của nó là dòng điện.
Dòng điện chạy qua một hiệu điện thế truyền năng lượng. Tốc độ truyền
năng lượng đó là công suất.
Điện tích$q$ được đo bằng coulomb (C). Một coulomb khoảng
$6.24 \times 10^{18}$ điện tích nguyên tố. Điện tích được bảo toàn: một mạch điện
không bao giờ tạo ra hay phá hủy điện tích; nó chỉ dịch chuyển điện tích.
Dòng điện$i$ là tốc độ dịch chuyển của điện tích, tính bằng ampe (A):
$i = \dfrac{dq}{dt}$, do đó 1 A = 1 C/s.
Hiệu điện thế$v$ là năng lượng trên mỗi đơn vị điện tích, tính bằng volt (V):
1 V = 1 J/C. Điện áp luôn được đo giữa hai điểm. "5 V tại một nút"
nghĩa là 5 V giữa nút đó và nút tham chiếu (nút đất).
Công suất$p$ là năng lượng trên mỗi đơn vị thời gian, tính bằng watt (W):
$p = vi$, và 1 W = 1 J/s.
Năng lượng$w$ là công suất tích lũy theo thời gian, $w = \int p \, dt$, tính bằng jun
(J). Công tơ điện đo bằng kilôoát giờ:
$1\ \text{kWh} = 3.6\ \text{MJ}$.
Suy ra công thức công suất. Di chuyển một điện tích nhỏ $dq$ qua một hiệu điện thế
$v$. Năng lượng được truyền là $dw = v \cdot dq$. Chia cả hai vế cho thời gian $dt$:
$p = \dfrac{dw}{dt} = v \cdot \dfrac{dq}{dt} = vi$. Công suất bằng điện áp nhân với dòng điện.
Quy ước dấu thụ động loại bỏ mọi sự không rõ ràng về dấu. Chọn một
chiều dòng điện qua một phần tử và một cực tính ($+$ và $-$) cho
điện áp của nó. Nếu mũi tên dòng điện đi vào cực $+$, thì $p = vi$ là công suất mà
phần tử hấp thụ. Kết quả dương nghĩa là phần tử nhận công suất; kết quả âm
nghĩa là nó cấp công suất. Hiểu ngược điều này là nguyên nhân phổ biến nhất gây sai
dấu trong toàn bộ khóa học.
Ví dụ minh họa 1 (công suất và năng lượng). Một pin 12 V dẫn đến bóng đèn draw
0.25 A. Mũi tên dòng điện đi vào cực $+$ của bóng đèn.
Công suất bóng đèn: $p = vi = 12 \times 0.25 = 3 \text{ W}$, được hấp thụ.
Năng lượng trong 2 phút: $w = pt = 3 \times 120 = 360 \text{ J}$.
Kiểm tra với pin. Cùng mũi tên dòng điện đó đi vào cực $-$ của pin, nên
công suất pin hấp thụ là $-3$ W. Nó cấp đúng 3 W mà bóng đèn
nhận, và cân bằng công suất được thỏa mãn.
Ví dụ minh họa 2 (đồng hồ đo chỉ sai giá trị). Một nguồn lý tưởng 12 V cấp điện cho hai
điện trở 10 M$\Omega$ mắc nối tiếp, nên điện áp trên mỗi điện trở phải là 6 V. Bạn mắc một
vôn kế có điện trở đầu vào 10 M$\Omega$ song song với điện trở phía dưới để kiểm tra.
Lúc này đồng hồ đo là một điện trở 10 M$\Omega$ thứ ba, mắc song song với điện trở phía dưới.
Phần phía dưới trở thành $10 \parallel 10 = 5$ M$\Omega$.
Đồng hồ chỉ $\dfrac{5}{10+5} \times 12 = 4 \text{ V}$, không phải 6 V. Chính phép kiểm tra
đã làm thay đổi mạch.
Khi mắc trực tiếp vào hai cực của nguồn lý tưởng, đồng hồ sẽ chỉ đúng 12 V, vì một nguồn
lý tưởng giữ điện áp không đổi bất kể có phần tử nào được mắc vào. Quy tắc kinh nghiệm: điện trở của vôn kế
nên lớn ít nhất một trăm lần điện trở của phần tử mà nó được mắc song song. Ampe kế
gặp vấn đề ngược lại. Nó được mắc nối tiếp, nên bất kỳ điện trở nào của nó cũng gây ra một phần
sụt áp, và nó chỉ giá trị dòng điện quá thấp.
Những sai lầm thường gặp.
Nêu "điện áp tại điểm A" mà không nói điểm còn lại là điểm nào. Điện áp
luôn được đo giữa hai điểm; hãy nêu cả hai.
Trộn lẫn đơn vị, chẳng hạn phút với oát hoặc mA với k$\Omega$. Hãy đổi đơn vị trước. Khi đó
đơn vị của đáp án sẽ tự suy ra ($\text{V}/\Omega = \text{A}$).
Tin tưởng vào thiết bị đo mà không hỏi nó thêm điện trở bao nhiêu.
Tóm tắt: năm đại lượng tạo thành một chuỗi (điện tích, dòng điện, điện áp, năng lượng, công suất).
Công suất là $vi$ theo quy ước dấu thụ động. Đồng hồ đo phải làm thay đổi mạch rất ít:
một ampe kế mắc nối tiếp phải gần như một đoạn mạch ngắn, còn một vôn kế mắc song song
phải gần như một đoạn mạch hở.
Hai điện trở gặp nhau tại một nút và chia nhau dòng điện đi đến đó. Cường độ dòng điện
qua mỗi điện trở là bao nhiêu? Để trả lời cần dùng hai định luật mang tên Kirchhoff. Chúng không phải là
những nguyên lí vật lí mới. Một định luật nói rằng điện tích không tích tụ tại một điểm. Định luật kia nói rằng năng lượng
được bảo toàn quanh một vòng mạch. Cả hai đều suy ra từ bài 1.1.
Hai điện trở mắc song song và điện trở tương đương duy nhất của chúng
Định luật Ohm mô tả một điện trở: $v = Ri$, trong đó $R$ là
điện trở tính bằng ôm ($\Omega$). Điện dẫn$G = \dfrac{1}{R}$, tính bằng
siemens (S), đôi khi dễ sử dụng hơn. Điện trở luôn hấp thụ công suất. Thay
$v = Ri$ vào $p = vi$ ta được ba dạng tương đương:
$p = vi = i^{2}R = \dfrac{v^{2}}{R}$. Hãy dùng dạng có các biến mà bạn đã biết.
Các phần tử mắc nối tiếp có cùng dòng điện chạy qua và điện trở của chúng cộng lại. Các phần tử
mắc song song có cùng hiệu điện thế và điện dẫn của chúng cộng lại. Hai điện trở
mắc song song có điện trở tương đương bằng tích chia cho tổng,
$R_{1} \parallel R_{2} = \dfrac{R_{1}R_{2}}{R_{1}+R_{2}}$. Kết quả luôn nhỏ hơn
điện trở của mỗi điện trở thành phần.
Suy ra công thức chia điện áp. Hai điện trở mắc nối tiếp vào nguồn điện áp $v_{s}$ có
cùng dòng điện chạy qua, $i = \dfrac{v_{s}}{R_{1}+R_{2}}$. Điện áp trên $R_{2}$ bằng
dòng điện này nhân với $R_{2}$:
$v_{2} = v_{s} \cdot \dfrac{R_{2}}{R_{1}+R_{2}}$. Đây là công thức chia điện áp
. Lập luận tương tự với hai điện trở mắc song song được cấp bởi nguồn dòng $i_{s}$
cho ta công thức chia dòng điện:
$i_{1} = i_{s} \cdot \dfrac{R_{2}}{R_{1}+R_{2}}$. Chú ý sự hoán đổi: dòng điện qua mỗi nhánh được
xác định bởi điện trở của nhánh kia, vì vậy điện trở nhỏ hơn có dòng điện lớn hơn chạy qua.
Định luật dòng điện Kirchhoff (KCL) là sự bảo toàn điện tích.
Tổng đại số các dòng điện đi ra khỏi một mặt kín bất kì bằng không. Một
nút là điểm nối của hai phần tử trở lên. Tất cả các điểm được nối bằng dây dẫn thông thường
tạo thành một nút, bất kể có bao nhiêu nhánh gặp nhau tại đó.
Định luật điện áp Kirchhoff (KVL) là sự bảo toàn năng lượng.
Tổng đại số các điện áp quanh một vòng mạch kín bất kì bằng không.
Đi quanh một vòng mạch và cộng các mức tăng và giảm điện thế. Khi trở lại điểm xuất phát, bạn
ở cùng một điện thế, nên tổng phải bằng không: bạn không thể thu được năng lượng bằng cách đi
quanh một vòng.
Ví dụ minh họa 1 (bộ chia điện áp, kiểm tra hai cách). Một nguồn 9 V cấp cho $R_{1} = 6$
k$\Omega$ mắc nối tiếp với $R_{2} = 3$ k$\Omega$.
Điện áp trên $R_{2}$: $v_{2} = 1 \text{ mA} \times 3 \text{ k}\Omega = 3 \text{ V}$.
Công thức chia điện áp cho cùng kết quả: $9 \times \dfrac{3}{9} = 3$ V.
Kiểm tra bằng KVL quanh vòng mạch: $-9 + 6 + 3 = 0$.
Kiểm tra bằng công suất: nguồn cung cấp $9 \times 1 \text{ mA} = 9$ mW, còn các điện trở
tiêu thụ $6 + 3 = 9$ mW.
Ví dụ có lời giải 2 (chia dòng điện, sau đó áp dụng KCL tại một nút). Một nguồn dòng 2 A cấp điện cho
6 $\Omega$ mắc song song với 3 $\Omega$.
Điện trở tương đương của cặp mắc song song là $\dfrac{6 \times 3}{9} = 2\ \Omega$, nên cả hai điện trở có
điện áp $2 \times 2 = 4$ V đặt vào hai đầu.
Các dòng điện: $\dfrac{4}{6} = 0.667$ A và $\dfrac{4}{3} = 1.333$ A. Công thức chia dòng điện
cho cùng tỉ lệ phân chia.
Kiểm tra KCL: $0.667 + 1.333 = 2$ A, bằng dòng điện của nguồn.
Bây giờ xét tiếp. Hai dòng điện nhánh nhập lại tại nút phía dưới, và
nguồn nhận lại 2 A từ nút đó. Giả sử có thêm 0.5 A đi vào nút phía dưới
từ một phần khác của mạch, và một dây nữa dẫn dòng điện $i_{4}$ đi ra.
Áp dụng KCL cho các dòng điện đi ra:
$-0.667 - 1.333 - 0.5 + 2 + i_{4} = 0$, nên $i_{4} = 0.5$ A. Phần 0.5 A bổ sung không thể
ở lại nút, nên nó đi ra qua dây mới. Nếu quên nhánh nguồn, bạn sẽ
được 2.5 A, một kết quả sai: hãy tính mọi nhánh nối với nút.
Những sai lầm thường gặp.
Vẽ một số mũi tên hướng vào và một số hướng ra, rồi cộng các độ lớn. Hãy viết "tổng các dòng điện
đi ra = 0" và sử dụng các dấu đại số.
Coi hai đoạn dây tách rời là một nút. Chúng chỉ thuộc cùng một nút nếu được
nối với nhau.
Tính được điện trở tương đương của mạch song song lớn hơn một điện trở thành phần. Nó luôn
nhỏ hơn điện trở nhỏ nhất trong các điện trở thành phần.
Tóm tắt: Định luật Ohm và hai định luật bảo toàn giúp giải mọi mạch điện trở một chiều.
Hãy suy ra các công thức chia từ những định luật đó thay vì học thuộc. Trước tiên, hãy ghi kí hiệu cho mọi mũi tên, rồi tin vào
phép tính đại số: kết quả âm cho biết chiều thực tế; đó không phải là sai lầm.
Khám phá
Change the reference, keep the physical flow
$\sum i_{out}=0$
The fourth branch follows from conservation of charge. Reversing a positive reference arrow changes the reported number and its coefficient together, while the physical currents and the outward KCL sum stay unchanged.
Bạn có thể giải một mạch có bốn nút và sáu nhánh bằng cách đoán khéo một lần. Nhưng
loại mạch tương tự xuất hiện liên tục trong công việc thiết kế, nên việc đoán phải
trở thành một phương pháp mà ngay cả máy tính cũng có thể thực hiện. Có hai phương pháp như vậy. Cả hai đều dẫn đến
một vài phương trình đồng thời.
Dự đoán hướng của từng dòng điện; kết quả âm có nghĩa là dòng điện thực tế chảy theo chiều ngược lại
Phương pháp điện thế nút sử dụng KCL. Chọn một nút tham chiếu (đất,
0 V). Nếu mạch có $n$ nút, hãy đặt kí hiệu cho điện thế của $n-1$ nút còn lại. Viết một phương trình KCL
cho mỗi nút chưa biết điện thế, trong đó mỗi dòng điện nhánh được viết dưới dạng hiệu điện thế
chia cho điện trở. Các phần mềm mô phỏng mạch như SPICE giải chính những
phương trình này, thường là hàng triệu phương trình.
Phương pháp dòng điện vòng sử dụng KVL. Gán cho mỗi ô của một mạch phẳng (mạch được vẽ
không có dây dẫn cắt nhau) một dòng điện vòng chạy quanh ô đó và viết một phương trình KVL
cho mỗi vòng. Một điện trở chung của hai vòng mang dòng điện bằng hiệu của hai
dòng điện vòng. Hãy chọn phương pháp tạo ra ít phương trình hơn. Nguồn điện áp cố định
hiệu giữa điện thế của hai nút, nên giúp phương pháp điện thế nút đơn giản hơn. Nguồn dòng
cố định dòng điện nhánh, nên giúp phương pháp dòng điện vòng đơn giản hơn.
Suy ra phương trình nút. Xét nút $A$ có điện thế $V_{A}$. Một điện trở
$R_{1}$ nối nút đó với một nút nguồn có điện thế $V_{s}$, và $R_{2}$ nối nút đó với đất.
Áp dụng KCL, với mọi dòng điện đi ra khỏi $A$:
$\dfrac{V_{A}-V_{s}}{R_{1}} + \dfrac{V_{A}-0}{R_{2}} = 0$. Phương trình luôn
tuyến tính theo các điện thế nút. Mọi bài phân tích nút đều lặp lại bước này một lần cho mỗi nút.
Ví dụ minh họa 1 (một nút chưa biết). Nguồn 12 V nối qua 2 $\Omega$ đến
nút $A$. Từ $A$, một điện trở 6 $\Omega$ nối với đất, và một nguồn dòng 1 A
đẩy dòng điện vào $A$. Áp dụng KCL tại $A$ cho các dòng điện đi ra:
$$\frac{V_A - 12}{2} + \frac{V_A}{6} - 1 = 0$$
Nhân với 6: $3(V_{A} - 12) + V_{A} - 6 = 0$.
Vậy $4V_{A} = 42$ và $V_{A} = 10.5$ V.
Kiểm tra bằng một cách khác với cách lập phương trình. Nguồn 12 V đưa
$\dfrac{12 - 10.5}{2} = 0.75$ A vào $A$, và nguồn dòng bổ sung 1 A. Do đó
điện trở 6 $\Omega$ phải có dòng điện $0.75 + 1 = 1.75$ A chạy qua, và quả đúng như vậy
$\dfrac{10.5}{6} = 1.75$ A.
Ví dụ có lời giải 2 (hai vòng, điện trở chung). Vòng A có một nguồn 12 V (làm tăng điện thế
theo chiều kim đồng hồ) và một điện trở 2 $\Omega$. Vòng B có một điện trở 6 $\Omega$
và một nguồn 3 V ngược với chiều kim đồng hồ. Hai vòng có chung một điện trở 4 $\Omega$
. Với các dòng điện vòng $i_{A}$ và $i_{B}$ theo chiều kim đồng hồ, KVL cho:
Gom các số hạng: $6i_{A} - 4i_{B} = 12$ và $-4i_{A} + 10i_{B} = -3$.
Giải: $i_{A} = 2.455$ A và $i_{B} = 0.682$ A.
Điện trở chung mang dòng điện $i_{A}-i_{B} = 1.773$ A theo chiều của vòng A.
Kiểm tra: thay cả hai giá trị vào từng phương trình ban đầu. Cả hai đều cho kết quả bằng không trong
phạm vi sai số làm tròn.
Những sai lầm thường gặp.
Quên rằng dòng điện qua điện trở chung bằng hiệu của hai dòng điện vòng.
Chọn phương pháp mà không đếm số phương trình trước.
Nghĩ rằng nút tham chiếu phải là cực âm của một nguồn. Bất kì nút nào cũng có thể là
nút tham chiếu, dù việc chọn một đầu của nguồn điện áp thường làm các phương trình
đơn giản hơn.
Tóm tắt: Phương pháp điện thế nút viết phương trình KCL tại mỗi nút chưa biết điện thế (đây là phương pháp các phần mềm mô phỏng sử dụng).
Phương pháp dòng điện vòng viết phương trình KVL quanh mỗi ô. Dòng điện qua một phần tử chung bằng hiệu của
các dòng điện vòng. Hãy đếm số phương trình rồi chọn phương pháp.
Khám phá
Giải nút trực tiếp
Di chuyển nguồn, hai điện trở và nguồn dòng, và quan sát điện áp nút và mọi dòng nhánh được giải lại trong khi tổng KCL vẫn bằng không.
gain-bandwidth product: tích hệ số khuếch đại - băng thông
ideal op-amp
ideal op-amp: bộ khuếch đại hoạt động lý tưởng
negative feedback/ˈneɡətɪv ˈfiːdbæk/
phản hồi âm
golden rules
golden rules: quy tắc vàng
virtual short/ˈvɜːtʃuːəl ʃɔːt/
ngắn mạch ảo
inverting amplifier/ɪnˈvɜːtɪŋ ˈæmplɪfaɪə/
inverting amplifier: bộ khuếch đại đảo pha
virtual ground
đất ảo
non-inverting amplifier/nɒn ɪnˈvɜːtɪŋ ˈæmplɪfaɪə/
non-inverting amplifier: bộ khuếch đại không đảo pha
voltage follower
voltage follower: bộ theo dõi điện áp
summing amplifier
summing amplifier: bộ cộng điện áp
saturation/ˌsætʃəˈreɪʃn/
bão hòa
1.4
Biến đổi nguồn và các định lý mạng
Bạn thay một bảng mạch cảm biến và đèn do bảng mạch cấp điện sáng hơn một chút. Bảng mạch
có dạng thế nào khi nhìn từ phía đèn? Không cần toàn bộ sơ đồ mạch, chỉ cần một nguồn và một
điện trở. Ba định lí cho phép phép thay thế đó là chính xác. Chúng đều nói cùng một điều: tại
hai đầu cực, một mạng tuyến tính hoạt động như một mạng rất đơn giản.
Định lý Thévenin: bất kỳ mạng hai đầu nối tuyến tính gồm các nguồn và
điện trở sẽ hoạt động, tại các đầu nối, giống hệt như một nguồn điện áp $V_{th}$ mắc
một điện trở $R_{th}$. $V_{th}$ là điện áp hở mạch, được đo
khi không có gì được kết nối. $R_{th}$ là điện trở nhìn từ hai đầu cực khi các
nguồn được đặt về không (nguồn điện áp được thay bằng đoạn mạch ngắn, nguồn dòng được thay bằng đoạn
mạch hở).
Định lí Norton biểu diễn cùng mạng đó bằng một nguồn dòng
$I_{N} = \dfrac{V_{th}}{R_{th}}$ mắc song song với $R_{th}$. Việc chuyển đổi giữa hai
dạng là một phép biến đổi nguồn. Hãy dùng dạng giúp
phép tính đơn giản hơn.
Nguyên lý chồng chập: Trong mạch tuyến tính có nhiều nguồn độc lập,
đáp ứng là tổng các đáp ứng do từng nguồn hoạt động riêng lẻ, với các nguồn còn lại được đặt
về không. Đây là một cách tính toán, không phải là tính chất của một phần tử riêng lẻ.
Suy ra điều kiện truyền công suất cực đại. Một nguồn tương đương Thévenin ($V_{th}$, $R_{th}$) cấp điện cho một
điện trở tải $R_{L}$. Công suất trên tải là
$P = \left(\dfrac{V_{th}}{R_{th}+R_{L}}\right)^{2} R_{L}$. Lấy đạo hàm theo
$R_{L}$ và cho kết quả bằng không. Công suất đạt cực đại tại $R_{L} = R_{th}$, khi đó
$P_{max} = \dfrac{V_{th}^{2}}{4R_{th}}$. Tại điểm đó, điện trở nguồn tiêu thụ
công suất đúng bằng công suất tải nhận được, nên hiệu suất chỉ là 50%.
Truyền công suất cực đại là quy tắc dành cho tín hiệu, không phải cho năng lượng.
Các hệ thống âm thanh và vô tuyến phối hợp điện trở (trở kháng) để giữ cho tín hiệu yếu mạnh nhất
có thể. Lưới điện không bao giờ làm điều này, vì hiệu suất 50% sẽ khiến mọi hóa đơn tăng gấp đôi.
Cũng lưu ý rằng mạch tương đương Thévenin không giữ nguyên tổn hao bên trong của
mạng thực; để tìm hiệu suất thực, hãy tính từ các nguồn thực tế.
Ví dụ có lời giải 1 (tìm mạch tương đương, sau đó mắc tải). Một nguồn 10 V mắc nối tiếp với
4 $\Omega$ được mắc vào hai đầu một điện trở 6 $\Omega$. Hãy tìm mạch tương đương nhìn từ
một tải mắc vào hai đầu điện trở 6 $\Omega$.
$V_{th}$: khi không có tải, hai đầu cực tạo thành một mạch chia điện áp:
$V_{th} = 10 \times \dfrac{6}{10} = 6$ V.
$R_{th}$: nối tắt nguồn; khi đó 4 $\Omega$ mắc song song với 6 $\Omega$:
$R_{th} = \dfrac{4 \times 6}{10} = 2.4\ \Omega$.
Mắc tải $R_{L} = R_{th} = 2.4\ \Omega$: dòng điện là
$\dfrac{6}{2.4+2.4} = 1.25$ A, và công suất trên tải là $1.25^{2} \times 2.4 = 3.75$ W.
Kiểm tra bằng công thức: $\dfrac{V_{th}^{2}}{4R_{th}} = \dfrac{36}{9.6} = 3.75$ W.
Công suất cực đại tại R_L = R_th, khi hiệu suất chỉ là 50%
Ví dụ có lời giải 2 (chồng chất, sau đó kiểm tra trực tiếp). Một nguồn 12 V cấp điện cho nút
$A$ qua 2 $\Omega$. Một nguồn dòng 3 A cũng đẩy dòng điện vào $A$, và một
điện trở 4 $\Omega$ nối $A$ với đất.
Chỉ có nguồn 12 V hoạt động (nguồn dòng được thay bằng mạch hở): mạch chia điện áp gồm 2 và
4 $\Omega$ cho $V_{A1} = 12 \times \dfrac{4}{6} = 8$ V.
Chỉ có nguồn 3 A hoạt động (nguồn điện áp được thay bằng đoạn mạch ngắn): điện trở nhìn từ nguồn là
$2 \parallel 4 = 1.333\ \Omega$, nên điện áp là $V_{A2} = 3 \times 1.333 = 4$ V.
Cộng lại: $V_{A} = 8 + 4 = 12$ V.
Kiểm tra bằng một phương trình nút: $\dfrac{V_{A}-12}{2} + \dfrac{V_{A}}{4} - 3 = 0$ cho kết quả
$V_{A} = 12$ V. Hai phương pháp cho kết quả hoàn toàn trùng nhau.
Những sai lầm thường gặp.
Tìm $R_{th}$ khi các nguồn độc lập vẫn hoạt động. Trước tiên, hãy đặt chúng về không
: nối tắt các nguồn điện áp và để hở mạch các nguồn dòng. Giữ lại mọi nguồn phụ thuộc
và dùng một nguồn thử tại hai đầu cực khi có nguồn phụ thuộc.
Áp dụng nguyên lí chồng chất cho công suất. Nguyên lí này áp dụng được cho điện áp và dòng điện vì chúng
tuyến tính, nhưng không áp dụng được cho bình phương của chúng. Trước tiên cộng các dòng điện, rồi tìm công suất.
Nghĩ rằng điểm có hiệu suất 50% là một mục tiêu tốt để truyền công suất.
Tóm tắt: Hai phép đo ($V_{th}$ khi hở mạch, $R_{th}$ khi các nguồn được đặt về không) biến
mọi mạng tuyến tính hai cực thành một nguồn và một điện trở. Chuyển đổi tự do giữa dạng nối tiếp
và dạng song song. Cộng các đáp ứng, không cộng công suất. Phối hợp điện trở để đạt
công suất tín hiệu lớn nhất, không phải để đạt hiệu suất cao nhất.
The 10 V, 4 Ω and 6 Ω network becomes 6 V in series with 2.4 Ω. At a matched load both deliver 3.75 W, but only the series-resistance equivalent has 50% efficiency. Change the load and compare the terminal and internal power accounts.
Một micrô tạo ra 10 mV, nhưng một loa cần 2 V. Cần có thứ gì đó nhân
tín hiệu lên 200 lần, và hệ số này phải được đặt chính xác. Đó là bộ khuếch đại
thuật toán. Bài học này xoay quanh một ý tưởng: hồi tiếp khiến một linh kiện có độ lợi rất lớn,
không ổn định hoạt động như một bộ khuếch đại chính xác với độ lợi vừa phải.
Bộ khuếch đại thuật toán (op-amp) là một bộ khuếch đại điện áp vi sai
có độ lợi rất lớn. Nó được vẽ dưới dạng tam giác với một đầu vào $+$, một đầu vào $-$ và một
đầu ra. Các op-amp thực có tích độ lợi-băng thông hữu hạn và dòng điện
đầu vào nhỏ. Mô hình op-amp lý tưởng dùng để phân tích giả định
độ lợi vòng hở vô hạn (độ lợi khi không có hồi tiếp), điện trở đầu vào vô hạn và
điện trở đầu ra bằng không.
Vì sao các quy tắc vàng suy ra từ hồi tiếp. Với hồi tiếp âm, một
đường nối từ đầu ra trở về đầu vào $-$, đầu ra thay đổi cho đến khi hiệu điện thế
giữa các đầu vào gần bằng không. Với độ lợi lớn hơn $10^{5}$, đầu ra vài vôn
chỉ cần hiệu điện thế đầu vào vài microvôn, có thể coi là bằng không. Do đó, hai
quy tắc vàng được áp dụng:
Không có dòng điện chảy vào bất kỳ đầu vào nào (điện trở đầu vào vô hạn).
Hai đầu vào có cùng điện áp. Đây là ngắn mạch ảo: các
đầu vào có điện áp bằng nhau dù không được nối với nhau.
Suy ra độ lợi đảo. Mạch được dùng nhiều nhất là bộ khuếch đại đảo
. Điện áp đầu vào $v_{in}$ đi qua $R_{in}$ đến nút $-$, một điện trở
hồi tiếp $R_{f}$ nối đầu ra với cùng nút đó, và đầu vào $+$ được nối đất. Quy tắc
2 giữ nút $-$ ở 0 V, tạo thành đất ảo. Quy tắc 1 cho biết dòng điện đầu vào
$\dfrac{v_{in}}{R_{in}}$ không thể đi vào op-amp, nên toàn bộ dòng điện tiếp tục đi qua $R_{f}$:
Hai điện trở quyết định độ lợi; độ lợi rất lớn của chính op-amp không xuất hiện trong kết quả.
Bộ khuếch đại không đảo đưa tín hiệu vào đầu vào $+$ và mắc một mạch chia điện áp
($R_{f}$ và $R_{in}$) vào đầu vào $-$. Độ lợi của nó là
$\dfrac{v_{out}}{v_{in}} = 1 + \dfrac{R_{f}}{R_{in}}$, luôn không nhỏ hơn 1. Với
độ lợi đúng bằng 1, nó là một mạch lặp điện áp, được dùng làm mạch đệm.
Ví dụ có lời giải 1 (tầng đảo, tính mọi dòng điện).$R_{in} = 10$ k$\Omega$,
$R_{f} = 100$ k$\Omega$, $v_{in} = +0.2$ V.
Độ lợi: $-\dfrac{100}{10} = -10$, nên được $v_{out} = -2$ V. Mức này nằm trong giới hạn $\pm 15$ V
nguồn điện.
Dòng điện đầu vào: $\dfrac{0.2}{10\ \text{k}\Omega} = 20\ \mu\text{A}$. Dòng điện này đi qua
$R_{f}$ vào đầu ra; đầu vào lý tưởng không nhận dòng điện.
Kiểm tra tại đất ảo: nút $-$ ở 0 V, nên điện áp hai đầu $R_{f}$ là
$0 - (-2) = 2$ V, và $20\ \mu\text{A} \times 100$ k$\Omega$ = 2 V.
Ví dụ có lời giải 2 (mạch trộn và bẫy bão hòa). Cho tầng đảo hai
đầu vào, $R_{1} = R_{2} = 10$ k$\Omega$, với cùng $R_{f} = 100$ k$\Omega$. Điểm
đất ảo tập hợp cả hai dòng điện đầu vào, nên
$v_{out} = -\left(\dfrac{R_f}{R_1}v_{1} + \dfrac{R_f}{R_2}v_{2}\right)$. Đây là một
bộ khuếch đại cộng.
Với $v_{1} = 0.2$ V và $v_{2} = -0.05$ V:
$v_{out} = -(10 \times 0.2 + 10 \times (-0.05)) = -(2 - 0.5) = -1.5$ V.
Bây giờ đổi $R_{f}$ thành 1 M$\Omega$, độ lợi của mỗi đầu vào là $-100$. Công thức cho
kết quả $-(100 \times 0.2 + 100 \times (-0.05)) = -15$ V.
Hiện tượng bão hòa ngăn điều này xảy ra. Đầu ra không thể vượt quá điện áp nguồn, và một
op-amp thông thường dùng nguồn $\pm 15$ V sẽ dừng gần $-13.5$ V. Các quy tắc vàng không còn áp dụng,
vì đầu ra không còn giữ được điện áp hai đầu vào bằng nhau. Hãy ghi giá trị đầu ra bị giới hạn,
thay vì giá trị không thể đạt được.
Điểm đất ảo cộng hai dòng điện đầu vào
Những sai lầm thường gặp.
Quên dấu trừ của tầng đảo hoặc bỏ dấu này để «sửa» kết quả.
Dùng quy tắc 2 khi không có hồi tiếp âm. Không có hồi tiếp thì không có ngắn mạch ảo
ngắn mạch.
Ghi giá trị đầu ra vượt quá điện áp nguồn.
Tóm tắt: hồi tiếp kiểm soát độ lợi rất lớn và tạo ra hai quy tắc vàng. Các quy tắc này cho độ lợi
$-\dfrac{R_{f}}{R_{in}}$ đối với tầng đảo và $1 + \dfrac{R_{f}}{R_{in}}$ đối với
tầng không đảo. Đất ảo giúp tạo ra các mạch trộn. Bão hòa là một
trạng thái thực của đầu ra, không phải lỗi làm tròn.
Khám phá
Feedback equality and output limits
$i_+=i_-=0$
Compare the inverting, non-inverting and summing examples. Beyond the stated output limit, the linear request is unattainable and the two input nodes no longer agree, even though neither draws current.
1.6
tụ điện, cuộn cảm và năng lượng
Đèn flash của máy ảnh điện thoại tích trữ năng lượng chậm và giải phóng năng lượng trong khoảng một mili giây. Không có
cách mắc điện trở nào làm được điều đó, vì điện trở chỉ chuyển năng lượng thành nhiệt. Hai
phần tử mới trong bài học này tích trữ năng lượng. Thay đổi đó làm cho mạch biến đổi
theo thời gian, và đó là lý do khóa học này cần đến giải tích.
Mạng lưới được rút gọn từng bước: ghép cặp song song trước, sau đó ghép cặp nối tiếpTụ điện phân trên bo mạch: điện dung lưu trữ năng lượng theo công thức U = ½CV²
Tụ điện tích trữ điện tích được phân tách: hai bản cực có một chất cách điện ở giữa
và một điện trường xuyên qua chất cách điện. Điện dung$C$ của tụ, tính bằng fara
(F), là điện tích được tích trữ trên mỗi vôn: $q = Cv$. Lấy đạo hàm theo thời gian, ta được
dòng điện bằng $C$ nhân với tốc độ biến thiên điện áp:
$$i = C \frac{dv}{dt}$$
Vì vậy, tụ điện chỉ dẫn dòng khi điện áp của nó thay đổi. Đối với dòng điện một chiều ổn định, nó là
mạch hở. Lấy tích phân công suất $vi$ ta được năng lượng tích trữ
$w = \frac{1}{2}Cv^{2}$. Năng lượng này chỉ phụ thuộc vào điện áp hiện tại, không phụ thuộc vào cách
tụ điện đạt đến điện áp đó.
Cuộn cảm tích trữ năng lượng trong từ trường xung quanh cuộn dây. Độ tự cảm$L$ của nó, tính bằng henry (H), cho ta định luật tương ứng:
$$v = L \frac{di}{dt}$$
Vì vậy, cuộn cảm chỉ có điện áp hai đầu khi dòng điện qua nó thay đổi. Đối với dòng điện một chiều ổn định,
nó là mạch ngắn. Năng lượng tích trữ của nó là $w = \frac{1}{2}Li^{2}$.
Vì sao các quy tắc ghép tương ứng với quy tắc của điện trở. Các tụ điện mắc song song có cùng
điện áp, nên điện tích của chúng cộng lại: $C_{eq} = C_{1}+C_{2}$ (tương tự như cộng diện tích bản cực).
Các cuộn cảm mắc nối tiếp có cùng dòng điện, nên điện áp của chúng cộng lại:
$L_{eq} = L_{1}+L_{2}$. Tụ điện mắc nối tiếp và cuộn cảm mắc song song tuân theo
quy tắc nghịch đảo, $\dfrac{1}{C_{eq}} = \dfrac{1}{C_{1}} + \dfrac{1}{C_{2}}$. Cuộn cảm
tuân theo các quy tắc của điện trở; tụ điện tuân theo các quy tắc ngược lại, vì định luật của tụ điện
có vai trò của $v$ và $i$ hoán đổi cho nhau.
Ví dụ có lời giải 1 (hai dạng năng lượng).
Một tụ điện 100 µF được nạp đến 12 V tích trữ
$w = \frac{1}{2} \times 100\times10^{-6} \times 12^{2} = 7.2$ mJ.
Một cuộn cảm 10 mH có dòng điện 2 A chạy qua tích trữ
$w = \frac{1}{2} \times 0.01 \times 2^{2} = 20$ mJ.
Cả hai đều là lượng năng lượng nhỏ. Nhưng nếu 7.2 mJ của tụ điện được giải phóng trong 1 ms,
công suất là 7.2 W, còn trong 1 µs thì công suất sẽ là 7.2 kW. Tốc độ giải phóng khiến
năng lượng tích trữ trở nên nguy hiểm, đó là lý do các tụ điện lớn được phóng điện trước khi có người
chạm vào.
Ví dụ có lời giải 2 (định luật tốc độ biến thiên và cách ghép).
Điện áp của một tụ điện 10 µF tăng với tốc độ 100 V/s. Dòng điện là
$i = C\dfrac{dv}{dt} = 10\times10^{-6} \times 100 = 1$ mA. Dòng điện không đổi vì
tốc độ biến thiên không đổi.
Một tụ điện 2 µF và một tụ điện 3 µF mắc nối tiếp: $\dfrac{2 \times 3}{5} = 1.2$ µF. Khi mắc nối tiếp,
cả hai tích trữ cùng điện tích, nhưng điện áp được chia ra, nên điện tích trên mỗi vôn
nhỏ hơn. Khi mắc song song, chúng cho $2 + 3 = 5$ µF.
Một cuộn cảm 10 mH và một cuộn cảm 20 mH mắc nối tiếp: 30 mH. Khi mắc song song:
$\dfrac{10 \times 20}{30} = 6.67$ mH.
⚠ Dòng điện trong cuộn cảm không thể thay đổi đột ngột. Nếu mở một công tắc trên
đường đi của dòng điện qua cuộn cảm, $\dfrac{di}{dt}$ trở nên rất lớn, và điện áp $L\dfrac{di}{dt}$
có thể tạo ra tia lửa điện phóng qua các tiếp điểm đang mở. Hiện tượng này có thật: các cuộn dây đánh lửa trên ô tô đời cũ
tạo ra tia lửa theo cách này.
Những sai lầm thường gặp.
Thay sai đại lượng vào $w = \frac{1}{2}Cv^{2}$. Hãy kiểm tra đơn vị: fara
nhân với vôn bình phương cho ra jun.
Cộng các điện dung mắc song song bằng cách lấy nghịch đảo. Đó là quy tắc mắc nối tiếp.
Nói rằng tụ điện «chặn» toàn bộ dòng điện một chiều ngay lập tức. Nó chặn dòng điện một chiều ổn định; trong khi điện áp của nó
thay đổi, nó vẫn dẫn dòng.
Tóm tắt: tụ điện duy trì điện áp của nó và cuộn cảm duy trì dòng điện của nó;
$i = C\dfrac{dv}{dt}$ và $v = L\dfrac{di}{dt}$. Năng lượng của chúng lần lượt là $\frac{1}{2}Cv^{2}$
và $\frac{1}{2}Li^{2}$. Cuộn cảm được ghép theo cùng quy tắc với điện trở, còn tụ điện theo quy tắc
ngược lại. Không bao giờ ngắt đột ngột đường đi của dòng điện qua cuộn cảm.
A 100 µF capacitor at 12 V stores 7.2 mJ. Reverse the voltage or double its magnitude, compare the inductor case, and distinguish stored energy from the hypothetical average power E/Δt.
Nhấn một nút và đèn sáng dần trong một giây, hoặc số đo cảm biến chuyển đến giá trị mới
trong vài mili giây. Khi một công tắc làm thay đổi mạch có năng lượng
tích trữ, đại lượng được tích trữ không thể thay đổi đột ngột. Nó chuyển dần đến giá trị ổn định mới. Một
mạch có một phần tử tích trữ là mạch bậc nhất, và mọi mạch như vậy đều có
cùng dạng nghiệm. Chỉ cần học dạng này một lần.
Tụ điện sạc thông qua công tắc A, sau đó xả qua điện trở thông qua công tắc BMột mạch điện thực tế trên bảng breadboard: điện trở và tụ điện cùng nhau quyết định tốc độ điện áp tăng và giảm
Đáp ứng tự nhiên là sự suy giảm từ trạng thái ban đầu sau khi nguồn
được ngắt. Đáp ứng bước là sự chuyển từ giá trị ban đầu $V_{0}$ đến
giá trị cuối mới $V_{F}$ do nguồn quyết định. Đối với điện áp của tụ điện:
$$v(t) = V_F + (V_0 - V_F)\,e^{-t/\tau}$$
Cách suy ra. Sau khi chuyển mạch, một tụ điện $C$ phóng điện qua một điện trở $R$.
Định luật dòng điện Kirchhoff tại nút phía trên cho $C\dfrac{dv}{dt} + \dfrac{v}{R} = 0$. Tách các biến:
$\dfrac{dv}{v} = -\dfrac{dt}{RC}$. Lấy tích phân: $\ln v = -\dfrac{t}{RC} + \text{const}$,
nên $v = V_{0}e^{-t/RC}$. Đây là một hàm mũ có hằng số thời gian$\tau = RC$. Khi có nguồn, phương trình cũng có nghiệm không đổi $V_{F}$.
Nghiệm đầy đủ là tổng của hằng số đó và một hiệu suy giảm, nên điện áp luôn
tiến đến giá trị mới theo hàm mũ. Với một cuộn cảm và một điện trở (RL), cách
tính tương tự cho $\tau = \dfrac{L}{R}$.
Tại $t = \tau$, khoảng chênh lệch còn lại bằng 37% giá trị ban đầu. Sau $5\tau$, nó nhỏ hơn
1%, và các kỹ sư coi mạch đã ổn định. Giá trị ban đầu $V_{0}$ được xác định từ
năng lượng tích trữ: điện áp của tụ điện và dòng điện của cuộn cảm không thể thay đổi đột ngột.
Giá trị cuối $V_{F}$ được xác định từ mạch sau khi chuyển mạch, trong đó tụ điện được coi là
mạch hở và cuộn cảm được coi là mạch ngắn.
Ví dụ minh họa 1 (phóng điện RC). Một tụ điện 100 µF được sạc đến 12 V phóng điện
qua 10 k$\Omega$.
$\tau = RC = 10\,000 \times 100\times10^{-6} = 1$ s, nên $v(t) = 12e^{-t}$ vôn
($t$ tính bằng giây).
Sau 2 s: $v = 12 \times e^{-2} = 1.62$ V.
Sau 5 s ($5\tau$): $v = 12e^{-5} = 0.08$ V, vậy mạch đã ổn định.
Kiểm tra năng lượng: đến lúc đó gần như toàn bộ 7.2 mJ ban đầu đã chuyển thành
nhiệt trong điện trở.
Ví dụ có lời giải 2 (nạp điện giữa hai giá trị khác không). Cùng mạch RC đó. Công tắc
chuyển điện trở từ nguồn 2 V sang nguồn 9 V, và tụ điện đã
ở 2 V.
$V_{0} = 2$ V và $V_{F} = 9$ V, nên $v(t) = 9 + (2-9)e^{-t} = 9 - 7e^{-t}$ vôn.
Tại $t = 1$ s ($= \tau$): $v = 9 - 7 \times 0.368 = 6.42$ V. Khoảng chênh lệch 7 V đã giảm
63.2%, đó là ý nghĩa của một hằng số thời gian.
Kiểm tra cả hai đầu: $v(0) = 2$ V và $v(5) = 9 - 0.047 \approx 9$ V.
Ví dụ có lời giải 3 (trường hợp RL). Một cuộn cảm 20 mH mắc nối tiếp với 100 $\Omega$ được
nối vào nguồn 10 V bằng công tắc, với dòng điện ban đầu bằng không.
Dòng điện cuối: $I_{F} = \dfrac{10}{100} = 0.1$ A, nên
$i(t) = 0.1(1 - e^{-t/0.2\text{ ms}})$ ampe.
Tại $t = 0.6$ ms (ba hằng số thời gian): $i = 0.1(1 - e^{-3}) = 0.095$ A, bằng
95% giá trị cuối. Đáp ứng này có cùng dạng với điện áp của tụ điện: một định luật áp dụng cho
cả hai phần tử.
Phương pháp giải mọi bài toán chuyển mạch:
Tìm $V_{0}$ từ mạch trước khi chuyển mạch.
Tìm $V_{F}$ từ mạch sau khi chuyển mạch.
Tìm $\tau$ từ mạch sau khi chuyển mạch, dùng điện trở nhìn từ phần tử
tích trữ khi các nguồn được đặt bằng không.
Viết đáp án trên một dòng và kiểm tra tại cả hai đầu ($t = 0$ và $t$ lớn).
Những sai lầm thường gặp.
Lấy $V_{F}$ từ mạch cũ hoặc $V_{0}$ từ mạch mới. Hai giá trị được chủ ý lấy
tại những thời điểm khác nhau.
Tìm $\tau$ khi nguồn vẫn hoạt động. Đặt nguồn về không để thấy giá trị thực
phần tử lưu trữ phải đối mặt.
Nghĩ rằng $5\tau$ là một định luật vật lý. Đó là quy ước kỹ thuật cho mức "trong phạm vi 1%".
Tóm tắt: một phần tử tích trữ năng lượng tạo ra một hàm mũ. $V_{0}$ được xác định từ tính liên tục,
$V_{F}$ từ mạch ở trạng thái cuối và $\tau$ từ điện trở khi các nguồn được đặt về không:
$\tau = RC$ hoặc $\dfrac{L}{R}$. Sau $5\tau$, mạch đã xác lập xét theo các
mục đích thực tế. Kiểm tra mọi đáp án tại cả hai đầu.
Khám phá
One exponential, two storage elements
$x(t)=x_F+(x_0-x_F)e^{-t/\tau}$
A capacitor initially at 2 V approaches a new 9 V source and reaches 6.42 V after one time constant. Compare discharge and RL current growth, then change resistance to see how RC and L/R differ.